بی اشتهایی: انواع بی‌اشتهایی در کودکان

بی‌اشتهایی در کودکان پدیده‌ای نسبتاً شایع و پیچیده است که از کاهش موقت تمایل به خوردن تا اختلالات تغذیه‌ای جدی را شامل می‌شود؛ این وضعیت می‌تواند رشد جسمی و روانی کودک را تحت تاثیر قرار دهد و برای خانواده‌ و سیستم بهداشتی دغدغه‌ساز باشد. کاهش اشتها در کودکان ممکن است گذرا و فیزیولوژیک باشد، یا نشانۀ مشکل پزشکی، روانی، دارویی یا محیطی باشد؛ تشخیص علت زمینه‌ای برای انتخاب درمان مناسب و پیشگیری از پیامدهای رشد حیاتی است. منابع بالینی توصیه می‌کنند که ارزیابی شروع بی‌اشتهایی بر مبنای تاریخچه دقیق، معاینه بالینی و در صورت لزوم بررسی‌های آزمایشگاهی و ارجاع به متخصص انجام شود. در این مقاله به بررسی انواع بی‌اشتهایی در کودکان می‌پردازیم.

انواع بی‌اشتهایی

بی‌اشتهایی در کودکان معمولاً یک علت واحد ندارد و بیشتر نتیجه ترکیب عوامل جسمی، روانی، عاطفی و محیطی است. در ادامه علل را کامل‌تر باز می‌کنیم:

بی‌اشتهایی طبیعی یا فیزیولوژیک

در بسیاری از کودکان، به‌ویژه در دوران نوپایی و پیش‌دبستانی، کاهش سطح اشتها یک فرایند طبیعی مرتبط با سرعت رشد پایین‌تر و تغییر در نیازهای انرژی است و این کاهش اغلب گذرا است و بدون نیاز به مداخلۀ دارویی برطرف می‌شود. این نوع شایع‌ترین است و در سنین 2 تا 6 سالگی بیشتر دیده می‌شود. دلایل این نوع بی‌اشتهایی شامل موارد زیر است:

• کاهش طبیعی سرعت رشد در سال‌های بعد از دو سالگی
• نداشتن احساس گرسنگی در برخی وعده‌ها
• اشتهای متفاوت کودکان در روزهای مختلف
• نیاز کمتر بدن به کالری نسبت به دوره شیرخوارگی
• پرشدن سریع معده کوچک کودک با مقدار کم غذا

نکته: کودک ممکن است یک روز خیلی خوب بخورد و روز بعد تقریباً هیچ؛ این نوسان طبیعی است اگر رشد طبیعی باشد و انرژی کودک خوب باشد.

بی‌اشتهایی تغدیه‌ای در کودکان

بی‌اشتهایی عاطفی یا روانی

این علت یکی از مهم‌ترین و نادیده‌گرفته‌ترین علت‌هاست. استرس‌های خانوادگی، اضطراب، افسردگی یا وقایع تراوماتیک می‌توانند تمایل کودک به خوردن را کاهش دهند و در این موارد مشکلات روانی یا تقابل‌های خانوادگی نقش اساسی در شروع و ادامه بی‌اشتهایی بازی می‌کنند. دلایل این نوع بی‌اشتهایی شامل موراد زیر است:

• اضطراب جدایی (مثلاً شروع مهد)
• فشارهای خانوادگی، دعوا، تنش
• افسردگی یا اضطراب
• تغییرات بزرگ مثل جابجایی خانه، مدرسه جدید
• تجربه بد هنگام غذا مثل زورگویی والدین
• کمال‌گرایی یا وسواس در برخی کودکان

به‌طور کلی کودکی که در شرایط استرس یا بی‌ثباتی باشد، اشتها به‌طور مستقیم کاهش می‌یابد چون بدن در حالت هشدار است و سیستم گوارش کند می‌شود. (اطلاعات بیشتر: بی‌اشتهایی و رفتارهای عاطفی در کودکان)

بی‌اشتهایی ناشی از بیماری (اندوژن یا به‌ علل پزشکی)

هر بیماری‌ای که بدن را تحت فشار قرار دهد، اشتها را کم می‌کند. مکانیسم به‌این صورت بوده که بیماری باعث التهاب یا درد می‌شود، سپس سیستم ایمنی فعال می‌شود و درنتیجه اشتها کم می‌شود. در این شرایط درمان عامل زمینه‌ای معمولاً اشتها را بازمی‌گرداند. شایع‌ترین بیماری‌ها و مشکلات پزشکی که باعث کاهش اشتها می‌شوند شامل:

• عفونت‌ها: سرماخوردگی، عفونت ادراری
• بیماری‌های مزمن: بیماری التهابی روده، اختلالات غدد درون‌ریز (مشکلات تیروئید)، نارسایی‌های مزمن، دردهای مزمن
• مشکلات گوارشی: گاستروانتریت، یبوست مزمن، رفلاکس معده، سلیاک
• کم‌خونی فقر آهن
• آلرژی غذایی

 بی‌اشتهایی ناشی از دارو

برخی داروها می‌توانند عوارض گوارشی یا حس تهوع ایجاد کنند که به کاهش اشتها منجر می‌شود چرا که بدن کودک ممکن است به طعم بد یا حالت تهوع ناشی از دارو حساس باشد و از غذا خوردن اجتناب کند. در این موارد باید بررسی عوارض جانبی و تنظیم درمان دارویی انجام شود. مثالی از این داروها:

• داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی
• آنتی‌هیستامین‌های نسل جدید (برخلاف نسل قدیم)
• برخی آنتی‌بیوتیک‌ها (به‌ویژه اریترومایسین)
• برخی داروهای روانپزشکی مانند داروهای ضدافسردگی و داروهای ADHD مثل متیل‌فنیدیت
• برخی مکمل‌ها

بی‌اشتهایی عصبی یا اختلالات خوردن (از جمله Anorexia Nervosa)

در برخی کودکان و نوجوانان، به‌خصوص دختران نوجوان، مشکلاتی مانند:

• تصویر ذهنی منفی از بدن
• فشار اجتماعی برای لاغری
• اضطراب و وسواس
• احساس کنترل بر غذا

 می‌تواند به محدود کردن عمدی خوردن و کاهش وزن منجر شود و این وضعیت ممکن است نیاز به مداخلات تخصصی روان‌پزشکی و تغذیه‌ای داشته باشد.

جهت اطلاعات بیشتر: بی‌اشتهایی عصبی کودکان و خطرناک‌ترین بی‌اشتهایی در کودکان

بی‌اشتهایی محیطی/ رفتاری

الگوهای تغذیه‌ای خانوادگی، فشار والدین برای خوردن، محیط نامناسب غذاخوری، یا دسترسی به غذاهای کم‌ارزش و پرکالری می‌توانند رفتارهای مرتبط با غذا را در کودک تغییر داده و به کاهش اشتها یا خوردن نامناسب منتهی شوند. تغییر رفتارهای محیطی و آموزش والدین اغلب اثرگذار است. عوامل ساده اما مهم عبارت‌اند از:

• خوردن تنقلات قبل از غذا
• نوشیدن چای، قهوه یا شیر زیاد قبل از غذا
• حواس‌پرتی با موبایل و تلویزیون
• بدطعم بودن غذا
• زمان نامناسب وعده‌ها
• فشار و تهدید هنگام غذا خوردن

بی‌اشتهایی ثانویه به وضعیت رشدی یا حسی

کودکان دارای اختلالات حسی، اوتیسم یا مشکلات تکلم و بلع ممکن است به‌خاطر حساسیت‌های حسی یا دشواری‌های عملکردی اشتهای محدود یا انتخابی داشته باشند و این موارد نیاز به تیم بین‌رشته‌ای دارد.

بی‌اشتهایی انتخابی

برخی کودکان به‌صورت مزمن غذاهای محدودی را می‌پذیرند و این انتخاب‌گرایی می‌تواند اشتهای کلی آن‌ها را کاهش دهد؛ این مشکل معمولاً با رشد و آموزش مناسب والدینی بهبود می‌یابد مگر در موارد شدید که باید بررسی تغذیه‌ای صورت گیرد.

مداخلات و اصول مدیریتی در انواع بی‌اشتهایی

ارزیابی کودک با بی‌اشتهایی باید شامل تاریخچه کامل رشد و تغذیه، بررسی تغییرات اخیر در رفتار، معاینه بدنی برای یافتن شواهد کاهش وزن یا تاخیر رشد، و در صورت شک به علت پزشکی، بررسی‌های آزمایشگاهی پایه مانند CBC، تست‌های عملکرد کبد و کلیه، و آزمایشات هورمونی متناسب با علائم باشد؛ در مواردی که بیماری روانی یا اختلال خوردن مطرح است، باید به‌سرعت ارجاع به خدمات روان‌پزشکی یا تغذیه تخصصی صورت گیرد. شواهد نشان می‌دهد در بسیاری از موارد کودکان با حمایت والدین و اصلاح رفتارهای غذایی بهبود می‌یابند اما اختلالات خوردن بالینی نیازمند درمان‌های تخصصی هستند.

 نتیجه‌گیری

بی‌اشتهایی در کودکان یک پدیده چندعلتی است که می‌تواند دلایل فیزیولوژیک، روانی، طبی، دارویی یا محیطی داشته باشد؛ ارزیابی دقیق و درمان هدفمند براساس علت زمینه‌ای برای پیشگیری از پیامدهای رشد و سلامت ضروری است، و در مواردی که شواهد کاهش وزن یا تغییرات رفتاری جدی وجود دارد باید به‌موقع به متخصصان تغذیه، اطفال یا روان‌پزشکی ارجاع گردد.

 بی‌اشتهایی چیست؟

معنای کاهش یا از دست رفتن میل طبیعی به غذا خوردن، به‌طوری که مقدار و دفعات مصرف غذا کمتر از نیاز بدن شود، بوده و در صورت تداوم، می‌تواند روی رشد و سلامت فرد اثر بگذارد. بی‌اشتهایی می‌تواند گذرا یا مزمن باشد و از نظر پزشکی به‌عنوان anorexia توصیف می‌شود. (تفاوت بی‌اشتهایی در نوزادان و کودکان بزرگ‌تر)

 علت‌های ایجاد بی‌اشتهایی چیست؟

علل بی‌اشتهایی شامل علل فیزیولوژیک (دوران رشد)، عوامل روانی و عاطفی، بیماری‌های حاد و مزمن، عوارض دارویی، اختلالات خوردن روان‌شناختی، عوامل محیطی و اختلالات حسی یا رشدی است.

چرا کودکان به بی‌اشتهایی دچار می‌شوند؟

علائم بی‌اشتهایی چیست؟

علائم بی‌اشتهایی شامل موارد زیر است:

• کاهش تمایل به خوردن
• کاهش وزن یا توقف رشد
• خستگی
• تحریک‌پذیری
• تغییر در الگوی خواب
• در موارد شدید علائم کمبود تغذیه‌ای مانند کاهش توان ایمنی یا ضعف عمومی

درمان‌های بی‌اشتهایی

درمان بی‌اشتهایی شامل درمان‌های خانگی (تنظیم ساعت غذا، حذف حواس‌پرتی‌ها، دادن وعده‌های کم‌حجم و خوش‌طعم، وعده‌های کوچک و متعدد، میان‌وعده‌های سالم مانند میوه)، درمان دارویی (فقط با تجویز پزشک؛ مانند محرک‌های اشتها مثل سیپروهپتادین)، درمان‌های گیاهی (مثل شنبلیله، کاسنی، بابونه، بادرنجبویه، زنجبیل، اسپیرولینا)، مینرال و ویتامین‌ها (مثل آهن، زینک، ویتامین D و ویتامین‌های گروه B) است. (جهت اطلاعات بیشتر کلیک کنید)

چه مواد خوراکی و گیاهی در افزایش اشتهای کودکان موثر است؟

شربت اشتهاآور اپونس^® (appvance^®) شامل ترکیبی از عصاره‌های گیاهی منتخب شامل شنبلیله، کاسنی، علف چشمه، اسپیرولینا، زردچوبه، زنجبیل و ریزمغذی‌هایی مانند ویتامین C، ویتامین B12، مس و منگنز توسط شرکت داروسازی ارس عرضه شده‌است. فرمولاسیون این شربت بر پایه فرمولاسیون محبوب‌ترین برند فرانسوی بوده و انتخابی طبیعی و ایمن برای کودکانی است که به‌خاطر ضعف جسمی یا اشتهای کم وزن‌گیری مناسبی ندارند؛ این شربت با بهره‌گیری از عصاره‌های شناسایی‌شده سنتی برای تحریک اشتها و بهبود هضم، به‌گونه‌ای طراحی شده است که مصرف روزانه آن به افزایش انرژی، تقویت قوای عمومی و کمک به روند طبیعی رشد کودکان یاری می‌رساند.

عوارض عدم درمان بی‌اشتهایی در کودکان

در مواردی که بی‌اشتهایی پایدار و درمان‌نشده بماند، ممکن باعث عوارض زیر گردد:

• کاهش وزن و تأخیر رشد
• کمبود مواد مغذی مانند آهن، روی، ویتامین D
• ضعف سیستم ایمنی
• اختلال تمرکز
• مشکلات خلقی
• آسیب به رشد مغزی
• اختلالات گوارشی مزمن

جهت اطلاعات بیشتر درخصوص عوارض ناشی از کمبود وزن و عوارض بی‌اشتهایی در کودکان کلیک کنید.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر کودک دچار:

• کاهش وزن
• بی‌اشتهایی بیش از ۲ هفته
• خستگی زیاد
• تب مکرر
• یبوست یا اسهال مداوم
• درد شکم
• استفراغ
• تاخیر در رشد
• بی‌اشتهایی همراه با استرس شدید

شود، والدین باید کودک را نزد پزشک اطفال، متخصص تغذیه یا روان‌پزشک کودک ارجاع دهند. در موارد اورژانسی مانند ناتوانی در خوردن، استفراغ مداوم یا علائم کم‌آبی، فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه شود.

نویسنده

دکتر نریمان لشگری

محقق و داروساز