-
سرفه خشک: علل و درمان سرفه خشک چیست؟
سرفه خشک سرفهای بدون خلط است که معمولاً بهدلیل ویروسها، آلرژی، ریفلاکس، داروها یا تحریک راههوایی ایجاد میشود. درمان آن شامل رطوبترسانی، عسل، بخور، گیاهان دارویی و در برخی موارد ضدسرفههای دارویی است
سرفه یکی از شایعترین علائم مراجعه بیماران به پزشک است و میتواند ناشی از طیف گستردهای از اختلالات خفیف تا جدی باشد. سرفه خشک (Dry Cough) یکی از انواع رایج است که بدون تولید خلط رخ میدهد و معمولاً بهدلیل تحریک یا التهاب مجاری تنفسی ایجاد میشود. شناخت دقیق مکانیسم، علل احتمالی و روشهای درمانی، از اهمیت زیادی برخوردار است؛ زیرا سرفه خشک در صورت ادامهدار بودن میتواند کیفیت زندگی فرد را مختل کرده و نشانهای از بیماری زمینهای باشد. در این مقاله به بررسی این مشکل، علل و درمانهای آن میپردازیم.
سرفه خشک چیست؟
این بیماری یک رفلکس محافظتی است که با هدف پاکسازی راههای هوایی از تحریککنندهها، ترشحات، عوامل بیماریزا یا اجسام خارجی ایجاد میشود. سرفه خشک (Nonproductive Cough) بدون تولید خلط رخ میدهد. این مشکل بیشتر با احساس خارش، سوزش یا تحریک گلو همراه است و معمولاً در اثر التهاب لایه مخاطی مجاری فوقانی یا تحتانی ایجاد میشود.
مکانیسم ایجاد سرفه خشک
مکانیسم ایجاد این مشکل شامل مراحل زیر است:
1-تحریک گیرندههایی در حلق، نای، حنجره یا ریه
2-ارسال پیام به بصلالنخاع
3-انقباض عضلات تنفسی و خروج ناگهانی هوا
4-عدم وجود ترشح یا مخاط که به تمیز شدن راه هوایی کمک کند؛ در نتیجه این مشکل، مکرر و آزاردهنده میشود.
این تحریک ممکن است توسط التهاب، عفونت، آلرژنها، خشکی هوا، داروها یا رفلاکس معده ایجاد شود.
علل سرفه خشک
دلایل سرفه خشک بسیار گسترده و شامل موارد زیر است:
علل عفونی
- ویروسهای تنفسی مثل سرماخوردگی، آنفلوآنزا، RSV، کووید-19
- پسسرفه ویروسی که ممکن است هفتهها ادامه پیدا کند
- برونشیت ویروسی در مراحل اولیه
- پنومونی غیرمعمول (Atypical Pneumonia)
آلرژیها و تحریککنندههای محیطی
- گرده گیاهان
- گرد و غبار، مایتها
- عطرها، مواد شیمیایی
- آلودگی هوا
- دود سیگار
- گازها
بیماریهای تنفسی
- آسم
- رینیت آلرژیک
- ریزش ترشحات پشت گلو (post-nasal drip)
- سینوزیت
- التهاب حنجره (لارنژیت)
- تریکئیت
- COPD در موارد خاص
علل گوارشی
- رفلاکس معده (GERD) یکی از شایعترین علل سرفه خشک مزمن است.
داروها
- مهارکنندههای ACE مانند کاپتوپریل، انالاپریل، لیزینوپریل
این داروها در ۵ تا ۲۰ درصد بیماران باعث سرفه خشک میشوند.
عوامل روانی و استرس
- گاهی این مشکل عصبی یا ناشی از استرس ممکن است در کودکان یا بزرگسالان دیده شود.
تحریک مکانیکی
- اجسام خارجی در راه هوایی (مهم در کودکان)
- فشار روی قفسه سینه
- صحبت زیاد
- خشکی گلو (دهیدراسیون)
- خشکی هوا
سرفه خشک در کودکان
سرفه خشک در کودکان بسیار شایع است و میتواند ناشی از عفونتهای ویروسی، آسم کودکان، هوای خشک اتاق، تحریک آلرژیک (گرده، گردوغبار، موی حیوانات)، رینیت آلرژیک، سینوزیت، رفلاکس، سرفه عادت (Habit Cough)، قرار گرفتن در معرض دود سیگار و حساسیت به برخی غذاها یا محرکها باشد.
نشانههای سرفه در کودکان
درصورتی که کودک هر یک از علائم زیر را داشت، باید به پزشک مراجعه کرد:
- سرفه بیش از ۳ هفته
- تب مداوم
- خسخس
- مشکل در تنفس
- کبودی
- بیاشتهایی
- استفراغهای مکرر
- احتمال جسم خارجی
خطرناک ترین انواع سرفه در کودکان و درمان آنها
درمان سرفه خشک در کودکان
سرفه خشک یک علامت است نه یک بیماری. بنابراین درمان مؤثر تنها زمانی امکانپذیر است که هم رفع علت و هم کنترل علائم بهطور همزمان انجام شود. درمان به علت زمینهای بستگی دارد؛ اما بهطور کلی شامل:
درمانهای خانگی و حمایتی
- مرطوب نگه داشتن هوای اتاق کودک با دستگاه بخور
- مصرف مایعات گرم مانند سوپ، دمنوشهای ملایم یا آب گرم با عسل (در کودکان بالای یک سال)
- استراحت کافی و دوری از هوای سرد یا آلوده و دود سیگار
- ماساژ ملایم قفسه سینه با روغنهای گیاهی گرمکننده برای کمک به تخلیه خلط
- بالا نگهداشتن سر کودک نسبت به بدن در هنگام خواب
درمان دارویی
داروهای مورد استفاده در این بیماری بر اساس علت آن صورت میگیرد:
درمان علل آلرژیک و آسم
- استفاده از آنتیهیستامینهای نسل دوم مانند سیتریزین یا لوراتادین
- اسپری بینی کورتیکواستروئیدی (مانند فلوتیکازون) در صورت وجود رینیت آلرژیک و تحت نظر پزشک
- شستوشوی بینی با سالین ایزوتونیک
- مصرف اسپری کورتیکواستروئیدی (ICS)و اسپری برونکودیلاتور سریعالاثر در صورت نیاز و تحت نظر پزشک
درمان علل ناشی از رفلاکس معده
- درمان با مهارکننده پمپ پروتون (PPI) مانند امپرازول
- اجتناب از خوابیدن بلافاصله بعد از غذا
- کاهش مصرف چای، قهوه، غذاهای چرب و تند
درمان عفونتها
- در صورت عفونت باکتریایی (مانند سینوزیت یا پنومونی): درمان با آنتیبیوتیک درصورت تشخیص پزشک
- در صورت عفونت ویروسی (مانند اغلب انواع برونشیت، آنفولانزا و …): درمان حمایتی، گاهی گاهی ICS استنشاقی کوتاهمدت در سرفه طولانیمدت تحت نظر پزشک
داروهای شیمیایی متداول در کنترل این مشکل شامل:
- برونکودیلاتورها (گشادکنندههای مجاری تنفسی)
- ضدسرفه (دکسترورمتوفان)
- آنتیبیوتیکها (در صورت وجود عفونت باکتریایی)
- آنتیهیستامینها برای کنترل آلرژی
- خلطآور ها جهت رفع خشکی و تحریک گلو
- اسپریهای دهانی و بینی استروئیدی
هستند. با این حال، باید توجه داشت که مصرف باید تحت نظر پزشک باشد. همچنین مصرف بسیاری از داروهای ضدسرفه شیمیایی در کودکان زیر 6 سال توصیه نمیشود؛ زیرا شواهد علمی کافی از ایمنی و اثربخشی آنها وجود ندارد.
درمانهای گیاهی
- پیچک: رقیقکنندهی طبیعی مخاط و تسهیلکنندهی خروج آن از مجاری تنفسی
- سَرخاگل: با تحریک سیستم ایمنی بدن، مقاومت در برابر عفونتهای تنفسی را بالا میبرد.
- آویشن: تسهیل تخلیه مخاط، کاهش شدت سرفه، ضدباکتری، ضدالتهاب و تسکیندهنده گلودرد
- گل ختمی: کاهش التهاب گلو با تشکیل لایه محافظ مخاطی، اثر نرمکننده مخاط
- گل بنفشه: اثر محافظ بر دیواره گلو و جلوگیری از تحریکهای ناشی از سرفههای خشک و مزمن
- شیرین بیان: ضدالتهاب قوی، تشکیل لایه محافظ مخاطی، آنتیویروس ملایم
دو شربت گیاهی کودی (Coday®) و کونایت (Conight®) با فرمولاسیونی پیشرفته و حاوی عصاره گیاهان موثر در تسکین سرفه، و زینک و ویتامین C جهت تقویت سیستم ایمنی، تولید شده توسط شرکت داروسازی ارس، انتخابی ایمن جهت بهبود انواع سرفه در کودکان و نیز بزرگسالان است. کودی (Coday®) حاوی عصاره آویشن، گل ختمی، سارخاگل و پیچک و کونایت (Conight®)، حاوی عصارههای گیاهی قبل بههمراه عصاره بابونه جهت کمک به بهبود کیفیت خواب کودک میباشد. استفاده همزمان از این دو محصول، کودی در طول روزو کونایت در شب، با فراهمکردن اثر درمانی مداوم، به پاکسازی مجاری تنفسی، کاهش التهاب و بازیابی انرژی کودک کمک میکند.
نتیجهگیری
سرفه خشک یک علامت شایع اما گاهی آزاردهنده است که میتواند بهعلت عوامل ساده یا بیماریهای مهم ایجاد شود. تشخیص بهموقع علت و انتخاب درمان مناسب اعم از خانگی، گیاهی یا دارویی در جلوگیری از عوارض طولانیمدت اهمیت زیادی دارد. شربتهای گیاهی ایمن مانند کودی® و کونایت® نیز میتوانند در مدیریت این مشکل در کودکان گزینه مناسبی باشند. شناخت انواع این بیماری، علل و هشدارها به بیماران کمک میکند مراقبت دقیقتری داشته باشند و در صورت نیاز سریعتر به پزشک مراجعه کنند.
سرفه چیست؟
سرفه (Cough) یک رفلکس طبیعی و محافظتی در بدن است که با هدف پاکسازی مجاری تنفسی از عوامل محرک، میکروبها، آلایندهها، ترشحات یا اجسام خارجی انجام میشود. این رفلکس توسط تحریک گیرندههای خود در گلو، حنجره، نای و ریهها فعال میشود و پیام عصبی به مرکز این بیماری در بصلالنخاع ارسال میشود. در پاسخ، هوا با فشار زیاد از ریه خارج میشود تا راههای هوایی تمیز شوند.
انواع سرفه
سرفهها از نظر مدت زمان و ماهیت طبقهبندی میشوند:
انواع سرفه بر اساس مدت زمان
- حاد: کمتر از 3 هفته
- تحت: 8-3 هفته
- مزمن: بیش از 8 هفته
انواع سرفه بر اساس ماهیت
- سرفه خشک: بدون خلط، همراه با احساس خارش و تحریک گلو
- سرفه خلطدار: همراه تولید مخاط و تمایل به خروج آن از طریق دهان (جهت اطلاعات بیشتر کلیک کنید.)
- سرفه شبانه: مرتبط با آسم، آلرژی یا رفلاکس
- سرفه صبحگاهی: در آلرژی یا افراد سیگاری
- پاروکسیمال: حملهای (مثل سیاهسرفه)
- علل روانی یا عادتی: بدون علت جسمی، عصبی یا بر اساس عادت (Habit Cough)
- سرفه همراه با خسخس: نشانه انسداد راه هوایی یا آسم
عوارض عدم درمان سرفه
اگر این مشکل بهموقع تشخیص یا درمان نشود، بهویژه اگر بیش از چند هفته طول بکشد، میتواند باعث مشکلات جدی شود:
- تشدید التهاب مجاری تنفسی
- عفونتهای ثانویه
- مشکلات خواب و اختلال کیفیت زندگی (سرفه و اختلال خواب)
- خطر آسیب به قفسه سینه
- بیاختیاری ادرار بهویژه در زنان: به دلیل افزایش فشار شکمی
- تشدید آسم یا ایجاد حملات آسم
- پیشرفت بیماریهای زمینهای: مانند رفلاکس معده، نارسایی قلب، بیماری مزمن ریه (COPD)
- اختلال رشد در کودکان: بهدلیل کاهش اشتها، اختلال خواب، ضعف سیستم ایمنی
- کاهش اکسیژنرسانی: بهدلیل اختلال در تنفس و کاهش اکسیژن خون در برخی بیماران (سالمندان یا کودکان)
- کاهش عملکرد اجتماعی: خجالت اجتماعی
- خطر خونریزی: خونمخلوط با خلط بهدلیل پاره شدن مویرگها
نویسنده
محقق و داروساز