فتوتراپی (نوردرمانی)؛ عوارض فتوتراپی و راهکارهای مقابله با آن‌ها چیست؟

زردی (Jaundice) یکی از شایع‌ترین مشکلات در دوران نوزادی است که تقریباً در ۶۰ درصد نوزادان ترم و ۸۰ درصد نوزادان نارس رخ می‌دهد. این عارضه به دلیل افزایش سطح بیلی‌روبین در خون به وجود می‌آید و باعث زرد شدن پوست، چشم‌ها و غشاهای مخاطی می‌شود. در حالی‌که در بیشتر موارد زردی خفیف و گذرا بوده و با درمان‌های ساده بهبود می‌یابد، در برخی شرایط عدم تشخیص و درمان به موقع می‌تواند به عوارض جدی عصبی و کبدی منجر شود.
در این مقاله به فتوتراپی (نوردرمانی) به عنوان یکی از روش‌های درمان زردی، عوارض آن و راهکارهای مقابله با این عوارض و سایر روش‌های درمانی زردی می‌پردازیم.

فتوتراپی (نوردرمانی) چیست؟

فتوتراپی (نوردرمانی) مؤثرترین و رایج‌ترین روش درمان زردی نوزادان است. در این روش، پوست نوزاد در معرض نور با طول موج خاص (۴۶۰–۴۹۰ نانومتر) قرار می‌گیرد که بیلی‌روبین غیرمحلول را به ایزومرهای محلول تبدیل کرده و امکان دفع آن از طریق ادرار و مدفوع را فراهم می‌کند.

مزایا و محدودیت‌های درمان زردی با نوردرمانی (فوتوتراپی)

روش‌های انجام فتوتراپی

فتوتراپی به روش‌های مختلف انجام می‌شود:

سطح آغاز فوتوتراپی (نوردرمانی) در زردی نوزادان

1. فتوتراپی معمولی (Conventional phototherapy): استفاده از لامپ‌های فلورسنت آبی یا سبز.
2. فتوتراپی LED: لامپ‌های LED با طول موج دقیق‌تر و حرارت کمتر، امروزه رایج‌ترین روش.
3. فتوتراپی فیبر نوری (Bili blanket): دستگاهی شبیه پتو که نور را از طریق فیبرهای نوری منتقل می‌کند و امکان مراقبت همزمان مادر از نوزاد را می‌دهد.
4. فتوتراپی شدید (Intensive phototherapy): استفاده از نور با شدت بالا برای کاهش سریع سطح بیلی‌روبین.

انواع فتوتراپی (نوردرمانی) برای درمان زردی نوزاد

عوارض فتوتراپی

با وجود اثربخشی بالا، فتوتراپی می‌تواند عوارضی به همراه داشته باشد:

• از دست دادن آب بدن و دهیدراتاسیون: به دلیل افزایش دفع مایعات.
• اسهال: به علت افزایش متابولیسم بیلی‌روبین.
• تغییرات پوستی: برنزه شدن، بثورات، یا برنزه شدن برنزی (Bronze baby syndrome).
• آسیب چشمی: در صورت عدم استفاده از محافظ چشمی مناسب.
• اختلال در تنظیم دمای بدن: هیپوترمی یا هیپرترمی.
• اختلال در خواب و تغذیه نوزاد به دلیل جداسازی طولانی مدت از مادر.
• استرس مادر و نوزاد در اثر بستری شدن طولانی مدت.

راهکارهای جلوگیری از عوارض فتوتراپی (نوردرمانی)

برای کاهش عوارض فتوتراپی می‌توان اقدامات زیر را انجام داد:

• هیدراتاسیون کافی: تغذیه مکرر با شیر مادر برای پیشگیری از کم‌آبی.
• محافظت چشم‌ها با ماسک مناسب در طول درمان.
• کنترل دمای محیط و بدن نوزاد به صورت مرتب.
• بررسی منظم سطح بیلی‌روبین جهت تنظیم مدت درمان.
• کاهش مدت جدایی مادر و نوزاد و تشویق به تماس پوست به پوست (skin-to-skin contact).
• استفاده از فتوتراپی فیبر نوری (Bili blanket) در شرایط خانگی یا سرپایی که پروفایل ایمنی بهتری دارد.

جمع‌بندی

زردی کودکان یکی از شایع‌ترین مشکلات نوزادی است که معمولاً با درمان‌های ساده مانند فتوتراپی قابل کنترل است. با این حال، شناخت علل، عوارض و روش‌های درمانی مختلف اهمیت بالایی دارد. فتوتراپی به عنوان مؤثرترین درمان، در کنار عوارض احتمالی خود، همچنان استاندارد طلایی محسوب می‌شود. استفاده از درمان‌های کمکی مانند شیرخشت و سایر گیاهان دارویی ایمن می‌تواند اثربخشی درمان را افزایش دهد. نکته کلیدی آن است که والدین باید با تشخیص زودهنگام، پایش سطح بیلی‌روبین و رعایت اصول مراقبتی در فتوتراپی، از بروز عوارض خطرناک پیشگیری کنند که در ادامه به آن‌ها می‌پردازیم.

زردی چیست؟

زردی در واقع تغییر رنگ پوست و صلبیه چشم به دلیل افزایش سطح بیلی‌روبین غیرکنژوگه در خون است (انواع زردی نوزادان). بیلی‌روبین محصول نهایی تجزیه هموگلوبین در گلبول‌های قرمز است که توسط کبد پردازش و از طریق صفرا دفع می‌شود. در نوزادان به دلیل نارس بودن سیستم کبدی و کاهش فعالیت آنزیم گلوکورونیل ترانسفراز، بیلی‌روبین به میزان بیشتری در خون تجمع می‌یابد و باعث بروز زردی می‌شود.

زردی نوزادان: دلایل، انواع و روش‌های درمان زردی نوزادان

علل وقوع زردی در کودکان

دلایل متعددی می‌توانند در بروز زردی نقش داشته باشند، از جمله:

• زردی فیزیولوژیک: شایع‌ترین نوع که به دلیل نارس بودن کبد نوزاد رخ می‌دهد.
• ناسازگاری خونی (ABO یا Rh): تخریب شدید گلبول‌های قرمز جنین توسط آنتی‌بادی‌های مادری.
• کمبود آنزیمی(مانند G6PD deficiency): افزایش همولیز و آزاد شدن بیش از حد بیلی‌روبین.
• عفونت‌ها: سپسیس نوزادی یا عفونت ادراری می‌تواند موجب افزایش بیلی‌روبین شود.
• بیماری‌های کبدی یا صفراوی مادرزادی: مانند آترزی صفراوی.
• زردی ناشی از شیر مادر: در برخی نوزادان به دلیل وجود آنزیم‌های خاص در شیر مادر، بیلی‌روبین دیرتر دفع می‌شود.

عوارض عدم درمان زردی

اگر زردی به موقع تشخیص داده و درمان نشود، می‌تواند عوارض شدیدی ایجاد کند (عوارض عدم درمان زردی):

• کرنیکتروس (Kernicterus): رسوب بیلی‌روبین در بافت‌های مغزی که منجر به آسیب دائمی مغز، عقب‌ماندگی ذهنی، ناشنوایی یا فلج مغزی می‌شود.
• اختلالات عصبی: حرکات غیرطبیعی، اسپاسم، مشکلات تعادل.
• آسیب کبدی: به ویژه در موارد زردی طولانی مدت.
• افزایش ریسک مرگ‌ومیر نوزادی در موارد شدید.

درمان زردی

درمان زردی: بهترین روش درمان زردی نوزادان

درمان‌ دارویی زردی

درمان دارویی زردی بسته به علت متفاوت است:

• ایمونوگلوبولین داخل وریدی (IVIG): در ناسازگاری Rh یا ABO برای کاهش همولیز.
• تعویض خون (Exchange transfusion): در موارد شدید و مقاوم به درمان.
• داروهای کاهنده بیلی‌روبین مانند فنوباربیتال (کمک به افزایش متابولیسم بیلی‌روبین)

درمان‌ خانگی زردی

درمان‌های خانگی معمولاً به عنوان مکمل و نه جایگزین درمان پزشکی مطرح می‌شوند:

• تغذیه با شیر مادر به دفعات بیشتر: باعث دفع سریع‌تر بیلی‌روبین از طریق مدفوع و ادرار می‌شود.
• نور خورشید: قرار دادن نوزاد در معرض نور غیرمستقیم خورشید (چند دقیقه در روز) می‌تواند در تجزیه بیلی‌روبین کمک‌کننده باشد.
• هیدراتاسیون مناسب: جلوگیری از کم‌آبی بدن.

درمان‌های گیاهی زردی

در طب سنتی ایرانی، گیاهان دارویی متعددی برای کمک به درمان زردی توصیه شده‌اند (راهکار های درمان سنتی زردی نوزاد). یکی از مهم‌ترین آنها شیرخشت است که به دلیل داشتن ترکیبات مانیتول و قندهای طبیعی، اثر ملین و دفع‌کننده بیلی‌روبین دارد. شیرخشت با افزایش حرکات روده، دفع سریع‌تر مدفوع و در نتیجه کاهش بازجذب بیلی‌روبین را تسهیل می‌کند(آیا شیرخشت برای نوزاد ضرر دارد؟ تمام آنچه باید درمورد شیرحشت بدانید). مطالعات بالینی نیز اثربخش بودن شیرخشت را اثبات کرده‌اند و همچنین نشان داده‌اند که استفاده از شیرخشت به عنوان درمان کمکی در کنار فتوتراپی می‌تواند مدت بستری نوزادان را کاهش دهد(مصرف هم زمان محصولات دارویی با پایه شیرخشت و فتوتراپی). در ایران قطره نئوناستر شرکت آرام پیشداد ارس آزما بر اساس فرمولاسیون نوین و با خلوص بالا از شیرخشت تهیه شده و بهترین قطره جهت درمان زردی می‌باشد.

نویسنده

دکتر نریمان لشگری

محقق و داروساز