زردی نوزادان: دلایل، انواع و روش‌های درمان زردی نوزادان

زردی یا یرقان یکی از شایع‌ترین اختلالات نوزادی است که با افزایش سطح بیلی‌روبین در خون و زرد شدن پوست و چشم‌ها مشخص می‌شود. این عارضه، که معمولاً به دلیل عملکرد نارس کبد در نوزادان رخ می‌دهد، در بسیاری از موارد بی‌خطر است اما در صورت عدم تشخیص و درمان به‌موقع، می‌تواند منجر به عوارض جدی مانند آسیب‌های مغزی شود. این مقاله نیز تلاش می‌کند اطلاعاتی جامع و روان درباره زردی، از علل و تشخیص تا روش‌های درمان و پیشگیری، در اختیار والدین و کادر درمان قرار دهد (هر آنچه که باید در مورد زردی نوزاد بدانید!).

زردی چیست؟

زردی یک وضعیت پزشکی است که با زرد شدن پوست و سفیدی چشم‌ها مشخص می‌شود. این حالت به دلیل افزایش سطح بیلی‌روبین در خون رخ می‌دهد. بیلی‌روبین ماده‌ای زردرنگ است که از تجزیه گلبول‌های قرمز خون تولید می‌شود. در بیشتر موارد، کبد وظیفه‌ی تجزیه و دفع بیلی‌روبین را بر عهده دارد. اما در برخی شرایط، مانند نقص عملکرد کبد یا تولید بیش از حد بیلی‌روبین، این ماده در بدن انباشته شده و زردی ایجاد می‌کند.

علائم زردی چیست؟

اولین علامت زردی، زرد شدن پوست و چشم نوزاد است که ممکن است قبل از فراگیری در سراسر بدن از صورت شروع شود. زردی فیزیولوژیکی ممکن است در عرض ۲ تا ۵ روز پس از تولد شروع شده و به اوج خود برسد. در صورت سایر علل ابتلا به زردی، علائم ظاهری  زردی  ممکن است نزدیک به تولد نوزاد آغاز شود.

تشخیص زردی می‌تواند بر  أساس تشخیص طاهری رنگ پوست نوزاد صورت بگیرد که مشاهده زردی در پوست های تیره‌تر دشوارتر است. راه دیگر تشخیص با ایجاد فشار با انگشت به آرامی روی پوست کودک و مشاهده یک لکه با رنگی کم رنگ تر  برای مدت کوتاهی می‌باشد که درصورت  بروز رنگی زردترمی‌تواند نشانه زردی در نوزاد باشد.

در صورت نگرانی یا عدم اطمینان و یا در حالتی که سفیدی چشمان نوزاد زرد رنگ شده بایستی با پزشک تماس گرفته شود.

در صورت عدم درمان، زردی شدید نوزاد می تواند منجر به انسفالوپاتی حاد بیلی روبین شود که ناشی از سطوح سمی بیلی روبین در مغز است.

دلایل زردی نوزادان

زردی یا یرقان در کودکان زمانی رخ می‌دهد که سطح بیلی‌روبین در خون افزایش یابد. بیلی‌روبین یک ماده زردرنگ است که; از تجزیه طبیعی گلبول‌های قرمز خون تولید می‌شود. دلایل اصلی زردی در کودکان شامل موارد زیر است(هر آنچه که باید در مورد زردی نوزاد بدانید!):

زردی فیزیولوژیک (طبیعی)

در نوزادان تازه متولدشده، کبد هنوز به طور کامل تکامل نیافته است و نمی‌تواند به‌طور موثر بیلی‌روبین را از خون حذف کند. این نوع زردی معمولاً در ۲ تا ۴ روز اول تولد ظاهر می‌شود و در مدت ۱ تا ۲ هفته بهبود می‌یابد.

زردی ناشی از ناسازگاری گروه خونی مادر و نوزاد

اگر گروه خونی مادر و نوزاد با هم ناسازگار باشند(مانند ناسازگاری Rh یا ABO)، سیستم ایمنی مادر ممکن است به گلبول‌های قرمز نوزاد حمله کند و موجب تخریب آن‌ها شود. این فرآیند می‌تواند منجر به افزایش سریع بیلی‌روبین شود.

زردی ناشی از کمبود آنزیم‌ها

کمبود آنزیم گلوکز-6-فسفات دهیدروژناز (G6PD) یکی از دلایل زردی است. این نقص ژنتیکی می‌تواند منجر به تخریب گلبول‌های قرمز در واکنش به مصرف برخی مواد غذایی یا داروها شود.

زردی ناشی از عفونت‌ ها

عفونت‌های مادرزادی یا عفونت‌های سیستمیک در نوزاد می‌توانند عملکرد کبد را مختل کنند و باعث افزایش سطح بیلی‌روبین شوند.

زردی ناشی از اختلالات کبدی و مجاری صفراوی

مشکلات مادرزادی مانند آترزی صفراوی (انسداد مجاری صفراوی) یا بیماری‌های کبدی می‌توانند باعث کاهش دفع بیلی‌روبین از بدن شوند.

انواع زردی نوزادان

زردی در کودکان به انواع مختلفی تقسیم می‌شود که هر کدام دارای ویژگی‌ها و علل خاص خود هستند (برای اطلاعات بیشتر به مقاله انواع زردی نوزادان مراجعه کنید):

زردی فیزیولوژیک

زردی فیزیولوژیک یک وضعیت طبیعی در نوزادان است که به دلیل افزایش سطح بیلی‌روبین در خون به وجود می‌آید و معمولاً در روزهای اول زندگی رخ می‌دهد (برای اطلاعات بیشتر به مقاله زردی فیزیولوژیک؛ شایع‌ترین نوع زردی نوزادان مراجعه کنید). این نوع زردی به دلیل تکامل نیافتن کامل کبد نوزاد در پردازش بیلی‌روبین است و معمولاً خودبه‌خود بعد از یک هفته با گذشت زمان بهبود می‌یابد.

زردی پاتولوژیک

زردی پاتولوژیک به نوعی از زردی اطلاق می‌شود که به علت وجود مشکلات پزشکی یا بیماری‌های خاص در نوزاد ایجاد می‌شود و معمولاً برخلاف زردی فیزیولوژیک، به طور طبیعی بهبود نمی‌یابد. این نوع زردی ممکن است به علت اختلالات خونی مانند ناسازگاری گروه خونی مادر و نوزاد (رایج‌ترین دلیل)، عفونت‌ها، مشکلات کبدی، یا اختلالات متابولیک باشد.

زردی ناشی از شیردهی (Breastfeeding Jaundice)

زردی ناشی از شیردهی به دلیل ناتوانی نوزاد در دریافت مقدار کافی شیر مادر در روزهای اولیه تولد ایجاد می‌شود. این نوع زردی معمولاً در ۲ تا ۳ روز اول زندگی بروز می‌کند و به دلیل کاهش میزان تغذیه نوزاد، سطح بیلی‌روبین خون بالا می‌رود. کمبود شیر می‌تواند باعث کاهش دفعات دفع مدفوع نوزاد شده و باعث افزایش بیلی‌روبین در خون شود.

زردی ناشی از شیر مادر (Breast Milk Jaundice)

زردی ناشی از شیر مادر با زردی ناشی از شیردهی متفاوت است. زردی ناشی از شیر مادر به علت وجود برخی مواد در شیر مادر است که می‌توانند بر عملکرد کبد نوزاد تأثیر منفی بگذارند. برخی از این مواد شامل پرگنان، بتا-گلوکورونیداز و alpha-fetoprotein  (آلفا-فتوپروتئین) هستند. این مواد ممکن است مانع از تجزیه بیلی‌روبین توسط کبد نوزاد شوند و باعث تجمع آن در خون و در نهایت ایجاد زردی شوند. زردی ناشی از شیر مادر معمولاً غیرپاتولوژیک است و می‌تواند تا سه ماه طول بکشد. در مقایسه با آن، زردی ناشی از شیردهی به دلیل ناتوانی در دریافت کافی شیر مادر و عدم تعادل در میزان شیردهی نوزاد ایجاد می‌شود. این نوع زردی بیشتر در روزهای ابتدایی پس از تولد مشاهده می‌شود و به طور معمول با کاهش وزن بیش از حد نوزاد همراه است. در این موارد، تغذیه کافی و به موقع نوزاد با شیر مادر بسیار مهم است تا از بروز هایپربیلی‌روبینمی (افزایش بیلی‌روبین در خون) جلوگیری شود. برای پیشگیری از زردی ناشی از شیر مادر، توصیه می‌شود که نوزاد حداقل ۸ بار در ۲۴ ساعت و بلافاصله پس از تولد، با شیر مادر تغذیه شود. این شیوه تغذیه باید تحت نظر پزشک و با حمایت‌های لازم انجام گیرد (برای کسب اطلاعات بیشتر به مقاله زردی ناشی از شیر مادر رجوع کنید).

زردی همولیتیک

زردی همولیتیک نتیجه تجزیه سریع و غیرطبیعی گلبول‌های قرمز خون است که منجر به افزایش سطح بیلی‌روبین می‌شود. این نوع زردی اغلب به دلیل ناسازگاری گروه خونی مادر و نوزاد (مانند گروه خونی Rh یا ABO)رخ می‌دهد که باعث تخریب گلبول‌های قرمز نوزاد می‌شود. در نتیجه، سطح بیلی‌روبین به سرعت بالا می‌رود و می‌تواند نیاز به درمان‌هایی مانند فوتوتراپی یا تعویض خون داشته باشد. زردی همولیتیک معمولاً در روزهای اول تولد بروز می‌کند و در صورت عدم درمان، ممکن است به آسیب مغزی منجر شود.

زردی ناشی از اختلالات ژنتیکی یا مادرزادی

 زردی ناشی از اختلالات ژنتیکی یا مادرزادی به شرایطی اطلاق می‌شود که به دلیل نقص‌های متابولیک یا ژنتیکی در نوزاد، سطح بیلی‌روبین در خون افزایش می‌یابد. این نوع زردی می‌تواند به دلیل اختلالاتی مانند سندرم گیلبرت (Gilbert’s syndrome)، نقص آنزیم‌های کبدی مانند G6PD)) یا بیماری‌های کبدی مادرزادی مثل سیروز و هپاتیت مادرزادی ایجاد شود. این اختلالات معمولاً به کاهش یا اختلال در توانایی کبد در پردازش بیلی‌روبین منجر می‌شود.

زردی ناشی از داروها یا مواد شیمیایی

زردی ناشی از داروها یا مواد شیمیایی به افزایش سطح بیلی‌روبین در خون نوزاد به دلیل مصرف داروها یا مواد شیمیایی خاص اطلاق می‌شود. برخی داروها مانند آنتی‌بیوتیک‌ها، داروهای ضد تشنج یا مسکن‌ها می‌توانند باعث آسیب به کبد نوزاد و اختلال در پردازش بیلی‌روبین شوند. همچنین، برخی مواد شیمیایی یا سموم نیز ممکن است با ایجاد التهاب یا آسیب به کبد، عملکرد آن را مختل کرده و موجب تجمع بیلی‌روبین شوند. این نوع زردی معمولاً پس از قطع مصرف دارو یا ماده شیمیایی بهبود می‌یابد.

درمان زردی نوزادان

طول درمان بیماری زردی در نوزادان به میزان بیلی‌روبین خون بستگی دارد و حتی اگر سطح آن کمی بالاتر از حد استاندارد باشد، باید درمان تحت نظر پزشک آغاز شود تا از بروز عوارض جدی جلوگیری شود. زردی روش های درمانی متنوعی دارد که در این مقاله به  طور خلاصه به آن‌ها اشاره می‌کنیم (برای کسب اطلاعات بیشتر به مقاله‌ی انواع روش های درمان زردی نوزاد مراجعه کنید).

افزایش تغذیه

تغذیه مکرر با شیر مادر یا شیر خشک یکی از ساده‌ترین و مؤثرترین روش‌های کاهش زردی در نوزادان است. علت اصلی زردی در بسیاری از نوزادان، تجمع بیلی‌روبین در خون است که ناشی از تجزیه طبیعی گلبول‌های قرمز پس از تولد می‌باشد. این ماده از طریق مدفوع دفع می‌شود.

وقتی نوزاد به‌طور مرتب تغذیه شود:

• حرکات روده‌ای افزایش می‌یابد: تغذیه مکرر باعث حرکت سریع‌تر محتویات روده و دفع بهتر بیلی‌روبین می‌شود.
• کاهش بازجذب بیلی‌روبین در روده: اگر مدفوع نوزاد برای مدت طولانی در روده باقی بماند، بیلی‌روبین موجود در آن ممکن است دوباره جذب خون شود. تغذیه مکرر این خطر را کاهش می‌دهد.
• پیشگیری از کم‌آبی: تغذیه کافی باعث می‌شود نوزاد دچار کم‌آبی نشود که می‌تواند سطح زردی را تشدید کند.

پزشکان معمولاً توصیه می‌کنند که نوزاد در هفته‌های اول تولد هر 2 تا 3 ساعت یک بار تغذیه شود، حتی اگر نوزاد خواب باشد. در صورتی که مادر نتواند به اندازه کافی شیر تولید کند، ممکن است پزشک مکمل شیر خشک را پیشنهاد دهد.

ایمونوگلوبین‌ها، فنوباربیتال و فیبرات‌ها

در درمان زردی نوزاد، ایمونوگلوبین‌ها (IVIG) برای مهار همولیز و کاهش تجزیه گلبول‌های قرمز استفاده می‌شوند و ممکن است خطر اختلالات عصبی را کاهش دهند، اما عوارضی مانند تب و واکنش‌های آلرژیک دارند. از سوی دیگر، فنوباربیتال و فیبرات‌ها به افزایش دفع بیلی روبین کمک می‌کنند، اما با توجه به عوارض جدی این داروها مانند مشکلات تنفسی، افسردگی و اختلالات خونی، توصیه به استفاده از آنها برای درمان زردی نوزادان نمی‌شود.

نوردرمانی (فتوتراپی)

این روش یکی از رایج‌ترین و مؤثرترین درمان‌ها برای زردی متوسط تا شدید است (برای اطلاعات بیشتر به مقاله فتوتراپی: مزایا و معایب آن مراجعه کنید). در نوردرمانی، نوزاد زیر نور خاصی که طول موج آن معمولاً در محدوده آبی-سبز قرار دارد، قرار می‌گیرد. این نور باعث تغییر ساختار مولکولی بیلی‌روبین در پوست می‌شود و آن را به شکلی محلول در آب تبدیل می‌کند که از طریق ادرار و مدفوع دفع شود. روش‌های مختلفی برای نوردرمانی وجود دارد. برای درمان زردی نوزاد، ممکن است از نور فلورسنت به‌ویژه لامپ‌های مهتاپی استفاده ‌شود، اما این روش ممکن است منجر به سوختگی و آسیب به چشم نوزاد شود. از سوی دیگر، نور خورشید به‌عنوان یک روش خانگی برای درمان زردی نوزاد مفید است، اما باید با احتیاط و مشورت پزشک انجام شود.  یکی دیگر از روش‌های نوردرمانی استفاده از دستگاه‌های مخصوص نوردرمانی است که در زیر به نکات و انواع آن می‌پردازیم.

نکات مربوط به نوردرمانی:

• نوزاد باید در طول درمان تنها پوشک به تن داشته باشد تا سطح بیشتری از پوستش در معرض نور قرار گیرد.
• برای محافظت از چشم نوزاد، از یک چشم‌بند مخصوص استفاده می‌شود.
• معمولاً نوزاد تحت نظر پزشک در بیمارستان این درمان را دریافت می‌کند، اما در موارد خفیف، ممکن است دستگاه‌های خانگی فوتوتراپی نیز توصیه شود (  نکاتی درباره‌ی فوتوتراپی (نوردرمانی) در درمان زردی نوزادان ).

انواع فوتوتراپی عبارتند از:

1. فتوتراپی UVA و UVA-1: از نور UV نوع A با طول موج 320-400nm استفاده می‌شود، اما در مناطق چین‌های پوستی قابل استفاده نیست.
2. فتوتراپی UVB با باند وسیع:  از نور UVB با طول موج 270-350nm استفاده می‌شود و مشابه UVA در مناطق چین‌های پوستی کاربرد ندارد.
3. فتوتراپی UVB با باند باریک  (nbUVB): از طول موج باریک‌تری از UVB استفاده می‌شود که می‌تواند به مناطق خاص مانند چین‌های پوستی برسد.
4. فتوتراپی همراه پسورالن (PUVA) :  با مصرف داروی پسورالن قبل از نور UVA که پوست را حساس‌تر می‌کند.
5. فتوتراپی لیزری:  از لیزر اگزایمر برای هدایت اشعه UV به نقاط خاص بدن استفاده می‌شود.
6. فتوتراپی فیبرواپتیک:  نور از طریق فیبر نوری به پتو تابیده می‌شود که سپس به دور کودک پیچیده می‌شود.

برای کسب اطلاعات بیشتر به مقاله‌ی انواع فوتوتراپی (نوردرمانی) برای درمان زردی نوزاد رجوع کنید.

عوارض فتوتراپی

فتوتراپی برای درمان زردی نوزادان می‌تواند عوارضی مانند بثورات جلدی، اسهال، سوختگی پوست، کم‌آبی، تب، آسیب شبکیه چشم، کاهش سطح پتاسیم خون، سندرم نوزاد برنزه و انتروکولیت نکروزان داشته باشد. همچنین، نوزادانی که شیر کافی دریافت نمی‌کنند، ممکن است دچار کم‌آبی شوند. مراقبت‌های ضروری شامل استفاده از محافظ چشم، کنترل دمای بدن نوزاد و تأمین مایعات کافی است. برای کاهش عوارض فوتوتراپی، تحقیقات به سمت درمان‌های جایگزین با عوارض کمتر مانند گیاهان دارویی (مانند شیرخشت و ترنجبین) پیش می‌رود. این درمان‌ها می‌توانند مدت زمان فوتوتراپی را کاهش دهند و به کاهش عوارض و هزینه‌ها کمک کنند. قطره خوراکی نئوناستر، از عصاره شیرخشت، به عنوان یک درمان مؤثر در این زمینه معرفی شده است.

سطح آغاز فتوتراپی در زردی نوزادان

سطح آغاز فتوتراپی در نوزادان مبتلا به زردی به میزان بیلی روبین سرم و عواملی مانند سن حاملگی، سن نوزاد و وجود بیماری‌های زمینه‌ای بستگی دارد. طبق دستورالعمل‌های جدید آکادمی اطفال آمریکا، شروع درمان با فوتوتراپی به دقت تنظیم می‌شود تا خطرات ناشی از سطح بالای بیلی روبین، مانند آسیب مغزی، کاهش یابد. همچنین، تصمیم به شروع و قطع فتوتراپی باید با توجه به پایش مستمر سطح بیلی روبین و عوامل ریسک انجام گیرد (برای اطلاعات بیشتر به مقاله “سطح آغاز فوتوتراپی (نوردرمانی) در زردی نوزادان” رجوع کنید).

تعویض خون

تعویض خون یکی از روش‌های درمان زردی نوزاد است که در مواردی با سطح بالای بیلی روبین و خطر ابتلا به سمیت عصبی مانند بیماری کرن ایکتروس انجام می‌شود. این روش معمولاً در نوزادان نارس و نوزادانی با وزن پایین انجام می‌گردد و شامل جایگزینی خون نوزاد با خون دارای سطح بیلی روبین پایین‌تر است. فاکتورهای افزاینده خطر شامل نارس بودن، بیماری‌های همولایتیک، و بی‌ثباتی بالینی است. سطح بیلی روبین، عوامل ریسک و سن حاملگی در تصمیم‌گیری برای انجام تعویض خون نقش دارند. خطرات تعویض خون شامل افزایش حجم خون، انتقال عفونت‌ها، اختلالات متابولیک و حتی مرگ نوزاد است. در صورت عدم امکان انجام تعویض خون، روش‌های جایگزین مانند فوتوتراپی فشرده و هیدراتاسیون وریدی توصیه می‌شود. تحقیقات آینده باید بر یافتن درمان‌های جایگزین با عوارض کمتر تمرکز کنند (برای کسب اطلاعات بیشتر به مقاله‌ی چه زمانی تعویض خون برای زردی بچه انجام دهیم؟ رجوع کنید).

درمان‌های سنتی زردی نوزادان

در طب سنتی، توصیه‌هایی مانند تنظیم دمای محیط، تغذیه خاص مادر، استفاده از عرقیجات سرد و ماساژ نوزاد نیز برای بهبود زردی مطرح می‌شود، اگرچه بسیاری از این روش‌ها شواهد علمی نداشته و تاثیر آن‌ها اثبات نشده است و نیاز به مشورت با پزشک دارند تا از بروز عوارض جلوگیری شود.  در طب سنتی ایران به درمان زردی نوزادان با استفاده از گیاهان دارویی نیز اشاره شده است. گیاهانی مانند شاه‌تره، عناب، کاسنی و شیرخشت به دلیل اثرات ملینی و کمک به دفع بیلی‌روبین از بدن، در کاهش زردی نوزادان مؤثر هستند. استفاده از طب سنتی به عنوان درمانی با عوارض کمتر نسبت به روش‌های رایج مانند فوتوتراپی مورد توجه قرار گرفته است. برخی از این روش‌ها عبارت‌اند از (برای اطلاعات بیشتر به مقاله راهکار‌های سنتی زردی در نوزاد مراجعه کنید):

عرق کاسنی در زردی نوزادان

عرق کاسنی به دلیل خاصیت خنک‌کنندگی و کمک به عملکرد کبد، یکی از درمان‌های رایج برای کاهش زردی است. مصرف چند قطره عرق کاسنی در شیر مادر یا مالیدن آن روی پوست نوزاد می‌تواند کمک‌کننده باشد. یکی از روش‌های پیشنهادی، استفاده از حمام عرق کاسنی است که خواص ملینی و اتصال به بیلی‌روبین دارد. یک مطالعه بالینی نشان داد که نوزادانی که علاوه بر فوتوتراپی حمام کاسنی دریافت کرده بودند، کاهش معناداری در سطح بیلی‌روبین خون داشتند و مدت زمان نیاز به فوتوتراپی در آن‌ها کاهش یافت. برای انجام حمام کاسنی، عصاره کاسنی با دمای مناسب به نوزاد مالیده می‌شود و سپس بدن نوزاد شستشو داده می‌شود. این روش باید تحت نظر پزشک انجام گیرد و به دلیل کمبود مطالعات در خصوص اثرات آن، استفاده از آن با احتیاط توصیه می‌شود (برای اطلاعات بیشتر به مقاله نکات تکمیلی حمام عرق کاسنی برای درمان زردی نوزاد مراجعه کنید)

ترنجبین در زردی نوزادان

ترنجبین نیز ماده‌ای طبیعی است که به دلیل خاصیت ملین و کمک به دفع بیلی‌روبین از بدن، در کاهش زردی نوزادان مؤثر است.

شیرخشت در زردی نوزادان

طب سنتی به طور گسترده از گیاهان دارویی برای درمان بیماری‌ها استفاده می‌کند و طب مکمل (CAM) امروزه به عنوان یک روش جایگزین یا مکمل درمانی در جهان شناخته شده است. شیرخشت یکی از گیاهان دارویی با خواص درمانی زیادی است که در کاهش زردی و درمان بیماری‌ها موثر می‌باشد. این گیاه حاوی مانیتول است که اثر ملینی دارد و باعث دفع بیلی‌روبین و کاهش زردی می‌شود. علاوه بر این، ترکیبات دیگر شیرخشت خواص آنتی‌اکسیدانی و ضد التهابی دارند. مطالعات نشان داده‌اند که مصرف شیرخشت عوارض جانبی ندارد، اما در نوزادان نارس باید تحت نظر پزشک استفاده شود. قطره خوراکی نئوناستر از شیرخشت تولید شده که ایمنی آن اثبات شده و می‌تواند به کاهش سطح بیلی‌روبین در نوزادان کمک کند. استفاده از شیرخشت به عنوان درمان گیاهی کم‌هزینه و کم‌عارضه مورد توجه است، اما باید تحت نظر پزشک مصرف شود (برای اطلاعات دقیق تر مقاله  (قطره شیرخشت برای درمان زردی بچه ضرر دارد یا خیر را مطالعه کنید).

شرکت آرام پیشداد ارس آزما یکی از شرکت‌های  تولید کننده مکمل های تخصصی برای درمان بیماری‌های نوزادان و کودکان بوده و قطره نئوناستر (Neoneaster) این شرکت به عنوان یکی از محصولات کلیدی در این زمینه شناخته می‌شود . نئوناستر با استفاده از فناوری‌های پیشرفته و فرمولاسیون دقیق، به بهبود عملکرد کبد در دفع بیلی‌روبین کمک کرده و روند درمان زردی را تسریع میکند . فرمولاسیون این دارو به واسطه مراحل تولید استاندارد ، خلوص بالای شیرخشت  به عنوان ماده موثره  و فرمولاسیون پایدار و ایمن  شده توانسته است نتایج مطلوبی در درمان زردی  از خود نشان دهد همچنین تا کنون هیچ عارضه جانبی ااز مصرف این دارو گزارش نشده است (برای کسب اطلاعات بیشتر به مقاله نئوناستر شیوه‌ی نوین درمان زدی در نوزادان رجوع کنید).

عوارض عدم درمان زردی نوزادان چیست؟

زردی نوزادان در صورت عدم درمان به‌موقع می‌تواند منجر به عوارض جدی شود، از جمله کرن ایکتروس، که یک نوع آسیب مغزی ناشی از تجمع بیلی‌روبین در مغز است. این وضعیت می‌تواند باعث مشکلات جدی عصبی مانند اختلالات شنوایی، کاهش توانایی‌های حرکتی، عقب‌ماندگی ذهنی و در موارد شدیدتر فلج مغزی شود. کرن ایکتروس بیشتر در نوزادانی رخ می‌دهد که زردی شدید یا طولانی‌مدت دارند و به‌موقع درمان نمی‌شوند. از این رو، تشخیص و درمان سریع زردی نوزادان اهمیت حیاتی دارد تا از چنین پیامدهای جبران‌ناپذیری جلوگیری شود (برای کسب اطلاعات بیشتر به مقاله بی توجهی به درمان به موقع زردی نوزاد چه عواقبی دارد ؟ مراجعه کنید).

افزایش بیلی‌روبین و ایجاد زردی

بیلی‌روبین محصول نهایی تجزیه هموگلوبین است که از تخریب گلبول‌های قرمز و دیگر پروتئین‌ها به دست می‌آید. این ماده ابتدا به صورت غیرکونژوگه (غیرمستقیم) تولید می‌شود و در کبد به شکل کونژوگه (مستقیم) تبدیل می‌شود که محلول در آب است و از طریق صفرا و ادرار دفع می‌شود. بیلی‌روبین غیر کونژوگه به طور عمده از هموگلوبین گلبول‌های قرمز و مقداری از میوگلوبین و سیتوکروم‌ها به دست می‌آید. در صورت اختلال در هر یک از مراحل متابولیسم بیلی‌روبین، ممکن است باعث بروز زردی در نوزادان و بزرگسالان شود (برای کسب اطلاعات بیشتر به مقاله‌ی بیلی روبین و چرخه تولید رجوع کنید).

بیلی‌روبین کل (Total Bilirubin)

بیلی‌روبین کل نشان‌دهنده مجموع بیلی‌روبین مستقیم (کونژوگه) و غیرمستقیم (غیرکونژوگه) است. این شاخص اولین معیار برای ارزیابی زردی و مشکلات کبدی محسوب می‌شود.

• میزان طبیعی بیلی‌روبین کل:
  • در بزرگسالان: کمتر از 1.2 میلی‌گرم در دسی‌لیتر.
  • در نوزادان: تا 12 میلی‌گرم در دسی‌لیتر در روزهای اول تولد طبیعی است، اما پس از چند روز باید کاهش یابد.

افزایش میزان بیلی روبین از حد استاندارد می‌تواند منجر به بیماری زردی شود که می‌بایست این افزایش و علت آن می‌بایست پس از آزمایشات موردنیاز توسط پزشک چک شود و در صورت نیاز پیشگیری و یا درمان سریعا آغاز شود.

• افزایش بیلی‌روبین کل:
  افزایش این مقدار ممکن است نشان‌دهنده یکی از موارد زیر باشد:
  • زردی فیزیولوژیک (در نوزادان).
  • اختلالات همولیتیک مانند کم‌خونی همولیتیک.
  • بیماری‌های کبدی مانند هپاتیت یا سیروز.
  • انسداد مجاری صفراوی (مانند سنگ کیسه صفرا یا تومور).

بیلی‌روبین غیرمستقیم (Indirect Bilirubin)

بیلی‌روبین غیرمستقیم، بیلی‌روبین آزاد است که هنوز توسط کبد پردازش نشده است. این نوع بیلی‌روبین در جریان خون حل نمی‌شود و باید به شکل کونژوگه تبدیل شود تا قابل دفع باشد..

• افزایش بیلی‌روبین غیرمستقیم:
  افزایش این نوع بیلی‌روبین معمولاً نشان‌دهنده مشکلات زیر است:
  • اختلالات همولیتیک: مانند کم‌خونی داسی‌شکل یا تالاسمی، که باعث تجزیه سریع گلبول‌های قرمز می‌شوند.
  • زردی فیزیولوژیک نوزادان: که به دلیل تکامل ناکامل سیستم کبدی برای پردازش بیلی‌روبین رخ می‌دهد.
  • سندرم گیلبرت: یک بیماری خوش‌خیم ژنتیکی که منجر به افزایش موقتی بیلی‌روبین غیرمستقیم می‌شود.
  • افزایش تولید بیلی‌روبین: به دلیل خونریزی داخلی یا بیماری‌های مزمن.

بیلی‌روبین مستقیم (Direct Bilirubin)

بیلی‌روبین مستقیم، شکل پردازش‌شده بیلی‌روبین توسط کبد است که محلول در آب بوده و از طریق صفرا به دستگاه گوارش منتقل می‌شود.

• افزایش بیلی‌روبین مستقیم:
  افزایش این نوع بیلی‌روبین معمولاً نشان‌دهنده مشکلات در پردازش یا دفع بیلی‌روبین توسط کبد یا انسداد در مسیر صفراوی است. برخی از علل عبارت‌اند از:
  • بیماری‌های کبدی: مانند هپاتیت ویروسی، سیروز، یا بیماری کبد چرب.
  • انسداد مجاری صفراوی: ناشی از سنگ کیسه صفرا، تومور یا التهاب مجاری صفراوی.
  • عفونت‌های مجاری صفراوی: مانند کلانژیت.
  • سندرم دوبین-جانسون یا سندرم روتر: بیماری‌های نادر ژنتیکی که منجر به اختلال در دفع بیلی‌روبین می‌شوند.

تفسیر نتایج آزمایش بیلی‌روبین

• افزایش بیشتر بیلی‌روبین غیرمستقیم:
  نشان‌دهنده مشکلات همولیتیک یا اختلالات ژنتیکی مانند سندرم گیلبرت است.
• افزایش بیشتر بیلی‌روبین مستقیم:
  نشان‌دهنده مشکلات کبدی (مانند هپاتیت) یا انسداد مجاری صفراوی است.
• افزایش هم‌زمان بیلی‌روبین مستقیم و غیرمستقیم:
  می‌تواند به بیماری‌های پیچیده‌تر کبدی مانند سیروز یا بیماری‌های ترکیبی کبدی و صفراوی اشاره داشته باشد (برای اطلاعات بیشتر به مقاله بیلی روبین و چرخه تولید مراجعه کنید).

زردی در نوزادان در چه سنی شایع است؟

زردی در نوزادان تازه متولد شده شایع است زیرا نوزادان دارای تعداد زیادی گلبول قرمز در خون خود هستند که مدام شکسته شده و جایگزین می‌شوند. کبد نوزاد تازه متولد شده به طور کامل رشد نکرده است، بنابراین در پردازش بیلی‌روبین و حذف آن از خون کمتر کارآمد است. این بدان معناست که سطح بیلی‌روبین در نوزادان بسیار بالاتر از بزرگسالان است.

زمانی که نوزاد در حدود ۲ هفتگی است، بیلی‌روبین کمتری تولید می‌کند و کبد او در حذف آن از بدن کارآمدتر است. این بدان معناست که زردی اغلب تا این مرحله بدون ایجاد آسیب رفع می‌شود.

علت طولانی شدن زردی نوزاد چیست؟

یرقان نوزادی معمولاً حدود ۲ روز پس از تولد ظاهر می‌شود و تا ۲ هفتگی نوزاد ناپدید می‌شود. در نوزادان زودرس که بیشتر مستعد زردی هستند، ممکن است ۵ تا ۷ روز طول بکشد تا زردی ظاهر شود و معمولاً حدود ۳ هفته ادامه می‌یابد. همچنین در نوزادانی که فقط شیر مادر می‌خورند، زردی بیشتر طول می‌کشد و برخی از نوزادان را برای چند ماه تحت تاثیر قرار می‌دهد ( برای اطلاعات بیشتر به مقاله علت طول کشیدن زردی نوزاد چیست؟ مراجعه کنید).

چگونه زردی نوزاد را تشخیص دهیم ؟

اگرچه رنگ زرد متمایز تأیید می کند که نوزاد زردی دارد، ممکن است آزمایشات بیشتری برای تعیین شدت مورد نیاز باشد. نوزادانی که دچار زردی می شوند، آزمایش خون بیلی روبین برای تعیین سطح بیلی روبین در خونشان انجام می شود.  ممکن است برای بررسی اینکه آیا زردی نوزاد به دلیل یک بیماری زمینه‌ای است، آزمایش‌های بیشتری لازم باشد. این ممکن است شامل آزمایش شمارش کامل خون (CBC)، گروه خونی و ناسازگاری Rh باشد. علاوه بر این، آزمایش کومبس ممکن است برای بررسی آنتی بادی هایی که خطر افزایش تجزیه گلبول های قرمز (همولیز) را نشان می دهند، انجام شود.

عوامل خطر ایجاد کننده زردی نوزاد چیست ؟

مواردی وجود دارد که می تواند احتمال ابتلای نوزاد به زردی فیزیولوژیکی را افزایش دهد.
این موارد عبارتند از: زایمان زودرس، سابقه زردی نوزاد در خواهر و برادر، نوزادان پسر، آسیایی تبار بودن.
علاوه بر این، برخی عوامل خطر می‌توانند احتمال ابتلای نوزاد به زردی شدید را افزایش دهند که ممکن است فیزیولوژیکی یا پاتولوژیک باشد. این موارد عبارتند از: زردی در ۲۴ ساعت پس از تولد، تولد قبل از ۴۰ هفتگی، نوزادان نارس، سابقه زردی شدید در خواهر یا برادر در نوزادی،
سابقه خانوادگی اختلالات ارثی گلبول قرمز مانند کمبود G6PD، مشکل در شیردهی، کبودی روی سر  یا  پوست سر  از  بدو تولد، سندرم داون، تولد بزرگتر از حد متوسط برای سن حاملگی (ماکروزومی) ( برای اطلاعات بیشتر به مقاله بی توجهی به درمان به موقع زردی نوزاد چه عواقبی دارد ؟ مراجعه کنید).

زردی زودرس در نوزادان چیست؟

زردی زودرس معمولاً در 24 ساعت اول پس از تولد رخ می‌دهد و می‌تواند نشان‌دهنده مشکلات جدی مانند ناسازگاری خونی بین مادر و نوزاد (مانند ناسازگاری Rh) یا عفونت باشد. این نوع زردی نیاز به بررسی فوری و درمان دارد. درمان‌های رایج برای زردی زودرس شامل فوتوتراپی (نوردرمانی)، تعویض خون و در موارد خاص استفاده از داروهای خاص است (برای کسب اطلاعات بیشتر به مقاله ی زردی نوزاد زودرس مراجعه کنید).

جلوگیری از زردی نوزاد در دوران باردری چگونه است؟

برای جلوگیری از زردی زودرس در نوزاد، مراقبت‌های پیش از تولد بسیار مهم هستند. کنترل مناسب مشکلات خونی مادر مانند گروه خونی ناسازگار یا کم‌خونی می‌تواند از بروز زردی جلوگیری کند. همچنین، معاینات منظم در دوران بارداری و رعایت رژیم غذایی سالم به رشد سالم جنین کمک می‌کند. (برای کسب اطلاعات بیشتر به مقاله‌ی “جلوگیری از زردی نوزاد در دوران بارداری” رجوع کنید).

آیا زردی نوزاد برمی‌گردد؟

در برخی نوزادان، پس از کاهش زردی، این وضعیت ممکن است دوباره ظاهر شود. دلایل برگشتن زردی می‌تواند شامل:

• عملکرد ناکافی کبد نوزاد
• تغذیه ناکافی یا کمبود مایعات
• مشکلات ژنتیکی مرتبط با گلبول‌های قرمز خون

برای جلوگیری از بازگشت زردی، تغذیه مناسب، نظارت دقیق بر وضعیت نوزاد و مراجعه به پزشک در صورت مشاهده علائم ضروری است (برای اطلاعات بیشتر به مقاله نکات تکمیلی برگشتن دوباره زردی در نوزاد مراجعه کنید).

چه زمانی در ارتباط با زردی به پزشک مراجعه کنیم؟

هنگامی که در خانه هستید، در صورت مشاهده علائم زیر با پزشک خود تماس بگیرید:

• زردی گسترش می یابد یا شدیدتر می شود.
• کودک تب بیش از ۱۰۰ درجه فارنهایت (۳۸ درجه سانتیگراد) دارد.
• رنگ زرد کودک بیشتر و زرد تر می شود.
• کودک بد تغذیه می کند، بی حال یا بی قراربه نظر می رسد و گریه های بلند می کند.

نتیجه‌ گیری

زردی نوزادان یک اختلال شایع است که معمولاً به‌طور طبیعی برطرف می‌شود، اما به دلیل مشکلات ناشی از آن نیاز به درمان به‌موقع دارد. والدین باید علائم زردی را جدی گرفته و سریعاً به پزشک مراجعه کنند تا از بروز عوارض جلوگیری شود. درمان‌هایی مانند نوردرمانی و داروهای خاص می‌توانند در این موارد کمک‌کننده باشند اما این موارد عوارضی به همراه دارند. شرکت آرام پیشداد ارس آزما با ارائه قطره نئوناستر(Neoneaster) به درمان زردی نوزادان کمک کرده است. این قطره با ماده موثره گیاهی و فرمولاسیون ویژه و ایمن نتایج موثری در بهبود و درمان زردی نوازادان دارد. لازم به ذکر است تا کنون هیچ عارضه‌ی جانبی جدی از آن گزارش نشده است.

منابع

• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29240507/
• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34015787/
• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25998618/
• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31929480/
• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36867730/
• https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/22263-jaundice-in-newborns
• https://www.nhs.uk/conditions/jaundice-newborn/
• https://emedicine.medscape.com/article/974786-overview
• https://araspharmaceutical.com/blog/

نویسنده

دکتر نریمان لشگری

محقق و داروساز